Het aantal tbs’ers van 65 jaar en ouder is in tien jaar tijd meer dan verdubbeld: inmiddels verblijven ruim honderd 65-plussers in Nederlandse tbs-klinieken. Dat meldt Nieuwsuur op basis van gesprekken met klinieken, behandelaars en de koepelorganisatie TBS Nederland. De vergrijzing binnen de forensische zorg stelt instellingen voor een dilemma waarvoor voorlopig geen oplossing bestaat.
Behandeling heeft geen zin meer
Tbs is van oorsprong een behandelmaatregel: de maatregel is bedoeld om mensen die een ernstig delict hebben gepleegd te behandelen, zodat het recidiverisico daalt en zij uiteindelijk veilig terug kunnen keren in de samenleving. Voor patiënten met vergevorderde dementie schiet dat doel zijn doel voorbij.
Suzanne van Vugt, GZ-psycholoog bij de Pompekliniek in Nijmegen, beschrijft hoe de oudste patiënt op haar afdeling — een man van in de tachtig — niet meer begrijpt waarom hij in de kliniek verblijft. “Een tbs-behandelafdeling is heel erg gericht op nieuwe vaardigheden aanleren, begrenzen, iemand verantwoordelijkheid laten nemen voor zijn eigen gedrag. Maar iemand die zulke forse geheugenproblemen heeft, die kunnen we eigenlijk niets nieuws meer leren.”
Betty Brouns, voorzitter van TBS Nederland, bevestigt dat behandeling bij een deel van de patiënten volledig is weggevallen. Over exacte aantallen worden geen cijfers bijgehouden, maar het gaat om meerdere gevallen — iets wat ook terug te lezen is in uitspraken van de rechter.
Toch blijven ze
Het probleem is dat deze patiënten nergens anders terechtkunnen. Omdat het recidiverisico formeel blijft bestaan — zelfs bij dementie kan iemand gevaarlijk zijn — verlengt de rechter de tbs steeds opnieuw. Brouns wijst op een paradox: “Bij mensen met dementie zie je vaak een verscherping van een karaktertrek. En de regulatie van emoties wordt slechter, mensen worden sneller boos. Als dat bij een tbs’er gebeurt, kan iemand nog gevaarlijker zijn.”
Reguliere verpleeghuizen zijn niet bereid oude tbs’ers op te nemen. Daarmee zitten klinieken met patiënten voor wie ze eigenlijk niet zijn uitgerust. Tijn Schellekens, hoofd patiëntenzorg bij de Van der Hoeven kliniek in Utrecht, schetst de praktijk: “Mensen die zich niet meer zelf kunnen wassen en aankleden, incontinent zijn, hulp nodig hebben bij het eten. Onze reguliere medewerkers zijn daar niet voor opgeleid, die zijn opgeleid voor de psychiatrie.”
Externe verpleegkundigen of thuishulp inhuren is bovendien geen vanzelfsprekende oplossing. Schellekens: “Je moet je afvragen of iemand wel alleen bij een patiënt op de kamer kan zijn. Herkennen zij signalen als die patiënt iets van plan is?”
Oorzaken van de vergrijzing
De toename is deels het gevolg van een jarenlange trend waarbij rechters tbs steeds vaker opleggen, ook in combinatie met lange gevangenisstraffen. Daardoor komen mensen pas op gevorderde leeftijd in de kliniek aan. Judith Serrarens, voorzitter van de vereniging van tbs-advocaten, verwacht dat deze trend doorzet: “In een aantal recente zaken zijn hoge gevangenisstraffen opgelegd in combinatie met tbs. Dus die mannen komen pas in de tbs als ze op gevorderde leeftijd zijn.”
Bekende voorbeelden zijn de schutter van de dubbele moord op een zorgboerderij in Alblasserdam, die dertig jaar cel én tbs opgelegd kreeg, en Thijs H., die na 22 jaar gevangenisstraf ook tbs wacht.
Forensisch verpleeghuis als oplossing
TBS Nederland pleit voor de oprichting van een forensisch verpleeghuis: een instelling met speciaal opgeleide medewerkers die zowel de zorgbehoefte van dementerenden als de beveiligingseisen van tbs aankunnen. Zo’n voorziening bestaat nog niet in Nederland.
De urgentie is groot, ook vanwege de doorstroomproblematiek. Op dit moment wachten 270 mensen in de gevangenis op een behandelplek in een tbs-kliniek, terwijl zij hun gevangenisstraf al hebben uitgezeten. Dementerende tbs’ers die geen behandeling meer krijgen, bezetten kostbare — en schaarse — klinieksplaatsen die anders beschikbaar zouden zijn voor mensen die wél behandeld kunnen worden. Een dag in een tbs-kliniek kost honderden euro’s.
Het ministerie van Justitie en Veiligheid erkent het probleem en heeft in een brief aan de Tweede Kamer gesproken over vijftig nieuw te creëren plaatsen, mede bedoeld voor oudere tbs-patiënten. Een concrete planning ontbreekt vooralsnog.
Bredere context
De situatie in de tbs-klinieken is een illustratie van een bredere spanning die de vergrijzing van de Nederlandse samenleving veroorzaakt in de zorg: bestaande instellingen zijn ingericht op specifieke doelgroepen en worden geconfronteerd met patiënten die meerdere, soms tegenstrijdige zorgbehoeften combineren. Bij tbs’ers met dementie botsen de eisen van de forensische psychiatrie — risicomanagement, behandeling, beveiliging — met de eisen van de ouderenzorg. Zolang er geen gespecialiseerde voorziening bestaat, blijven beide sectoren met een onoplosbaar vraagstuk zitten.